Buradasınız: Anasayfa8. Sınıf Fen KonularıHava Olayları

 

 

 

HAVA OLAYLARI

Yer kürenin etrafını saran gaz katmanına hava küre denir. Yağmur, sis, kar , rüzgar, fırtına gibi birçok hava olayı hava kürede gerçekleşir. Hava kürede yaşamımız için gerekli olan oksijenin olduğunu biliyoruz. Hava kürede oksijenden başka hangi gazlar bulunur? Bu gazların atmosferdeki oranı bazı hava olaylarına neden olabilir mi? Yağmur olarak yeryüzüne inen su hava kürede nasıl bulunur?

Yaşamımız için gerekli temel maddelerden biri olan oksijen gazı hava küredeki gazların yaklaşık olarak %21’ini oluşturur. Atmosferin % 78’lik gibi büyük bir kısmını ise azot gazı meydana getirir. %0.9 luk kısmını argon gazı oluştururken geriye kalan %0.2 lik kısmında diğer bazı gazlarla birlikte karbondioksit, su buharı ve tozlar bulunur. Karbondioksit ve su buharı çok düşük bir oranda bulunsada hava olayları ve yer kürenin sıcaklığıaçısından bu orançok önemlidir. Karbondioksit gazının atmosferdeki oranının artması yer küreden yansıyan ışınların atmosferden uzaya gitme oranlarını azaltacağı ve içerisindeki ısıyı uzay boşluğuna salmayacağı için sera etkisine neden olur. Atmosferdeki su buharının artmasıyağmur kar gibi yağışların oluşması açısından önemlidir.

Her gün gazete ve televizyonlarda günlük hava tahminleri yer alır. Bunlar meteoroloji istasyonunun gözlemlere dayanarak yaptığı ertesi günün, hatta gelecek birkaç günün hava tahminleridir. Hava tahminleri bazı meslek grupları için çok önemli olabilir. Kaptanlar ve balıkçılar için denizlerdeki rüzgar tahminleri pilotlar, çiftçiler, sürücüler için yağış tahminleri önemli olabilir. Siz de bir seyahate çıkacaksanız yol boyunca havanın nasıl olacağınıgittiğiniz terde hava sıcaklıklarının kaç derece olacağını merak etmez misiniz?

Ülkemizdeki hava tahminleri Devlet Meteoroloji İşleri Genel Müdürlüğü’nce yapılmaktadır. Dünya’nın her yerinde çeşitli gözlem araçlarından aldıkları sonuçları bilimsel açıdan değerlendirerek hava tahmini yapan merkezler vardır. Hava olayları her gün ve her bölgede değişir. Havanın sıcaklığı, nem mikterı, hava basıncı, yağış ve rüzgar hava olaylarında etkili belirleyicilerdir. Meteoroloji istasyonlarında günlük gözlem sabah, öğlen ve akşam olmak üzere günün farklı saatlerinde yapılır.

Rüzgarlar

Rüzgar gözle göremediğimiz ancak varlığını hissettiğimiz bir hava olayıdır.peki rüzgarı oluşturan nedir? Havada meydana gelecek hangi olaylar rüzgara neden olur?

Havada oluşan basınç farkları rüzgar oluşumuna neden olur. Yüksek basınçlı yerdeki hava molekülleri alçak basınçlı yerlere giderken rüzgar meydana gelir. Hava sıcaklıkları hava basıncını etkilediğinden iki bölgedeki sıcaklık farkları rüzgarın oluşmasına neden olur. Rüzgar yatay yönde meydana gelen hava hareketidir. Dünya’nın  kendi etrafındaki dönüşü rüzgar oluşumunun sürekliliğini sağlar. Rüzgarlar birbirinden farklı hızlarda olabilir. Bazen yüzümüzü okşayan  rüzgar bazen ağaçları yerinden sökecek kadar güçlü olabilir. Rüzgarlar çevrelerinde oluşturdukları etkilere göre Beaufort( Bifort) ölçeği ile tanımlanmıştır.

Kasırga ve hortumlerde rüzgarın etkisiyle oluşan hava olaylarıdır. Peki bu hava olaylarının diğer rüzgarlardan farkı nedir? Meltem yada fırtına gibi bir rüzgar belirli bir yönde eser. Kasırga ve hortumlar sıcak hava alanlarında hızlı bir şekilde kendi ekseni etrafında dönen rüzgarlardır. Bu şekilde oluşan rüzgarların en küçücüğüne şeytan kulesi, orta kuvvetli olana hortum, en kuvvetli ve en geniş alanda oluşana kasırga denir.

Yukarısında soğuk ve kuru havanın, aşağıda sıcak ve nemli havanın bulunduğu yüzeyler üzerinde, yukarıdaki soğuk hava ile aşağıdaki sıcak havanın dar bir bölgeden ani şekilde yer değiştirmesi hortumları oluşturur. Hortumlar ucunun yere değdiği yerden önüne gelen her şeyi içine çekerek döner. Türkiyede nadir görünmekle birlikte geçtiğimiz yıllarda Ankara’nın çubuk ilçesinde meydana gelen hortum dört kişinin hayatını kaybetmesine neden olmuştur.

Kasırgalar sadece tropikal okyanuslarda oluşur. Kasırganın oluşabilmesi için suyun sıcak havanın ise nemli olması gerekir. Bundan dolayı bir kasırgadan önce okyanus suyunun sıcaklığı en azdan 27 C’ye ulaşmalıdır.suyun sıcaklığı 27 C ‘ye ulaştığında ya da daha fazla olduğunda okyanus yüzeyinde ki ısınan hava molekülleri ile bol miktarda su buharı içeren nemli hava yükselmeye başlar. Bu, ısının gazlarda konveksiyonla  yayılmasıyla ilgilidir. Yükselen havanın çevresinde girdap gibi dönerek yukarı doğru hareket eden güçlü bir rüzgar oluşur. Bu hava akımları yağmur bulutlarının toplanmasına neden olur. Eğer rüzgarın hızı 118 km/h’e ulaşmamışsa bu hava olayı sadece bir fırtınadır. Ancak rüzgarın hızı 118 km/h’e ulaştığında, yaklaşık 30-40 km’yi bulan durgun bir merkezin etrafında dev bir girdap gibi dönen, etkili olduğu yerleşim yerlerinde yıkımlara neden olabilen bir kasırga oluşur. Kasırgalar hortumlara göre yavaş hareket etmekle birlikte oldukça uzun ömürlüdür ve geniş bir alana yayyılırlar.

Yağış Şekilleri ve Nem

Yer yüzündeki akarsu, göl denizlerden ve toprağın yapısından buharlaşarak havaya karışan ve insanlarla  diğer canlıların solunumu sonucunda havaya verilen su buharı havadaki nemi oluşturur. Soğuk havada nem yoğuşur. Bu nedenle sıcak hava daha fazla nem içerir. Nemli ve sıcak hava atmosferde yükselirken sıcaklığın düşmesiyle yoğuşarak su damlacıkları haline gelir. Su damlacıkları bir araya gelerekbulutu oluşturur. Bulut içindeki nem karşılaştığı hava katmanının sıcaklığına göre kar, yağmur ya da  dolu olarak yer yüzüne döner. Nemli hava gökyüzüne yakın yerlerde yoğuştuğunda yağmur kar ya da dolu oluşur.

Buluttaki su damlacıkları soğuk havaya rastladığında birleşir, büyür ve ağırlaşır. Böylelikle havada kalamayarak yağmur damlacıkları olarakyer yüzüne iner.

Soğuk havanın etkisiyle su buharı buz kristallerine dönüşür. Buz kristalleri birleşerek kar tanelerine dönüşür. Böylece bir yağış şekli olan kar oluşur.

Bulut içindeki damlacıklar bir araya gelerek soğuk havanın etkisiyle donar. Donan bu tanecikler fırtınanın etkisiyle bulut içinde aşağı yukarı savrulurken bir araya gelerek daha da büyür ve yeterince ağırlaşınca dolu şeklinde yeryüzüne iner.

Nemli hava yeryüzüne yakın yerde yoğuştuğunda çiy ve kırağı oluşur. Geceleyin toprak, bitkilerin ve metallerin yüzeyi havaya göre daha soğuk olur. Havadaki su buharı bu yüzeylere değdiğinde yoğuşarak yaprakların ve diğer yüzeylerin üzerinde çiy denilen damlacıkları oluşturur. Gece hava daha da soğuk olursa yüzeylere çarpan su buharı donarak kırağı oluşturur. Bazı günler yer yüzeyihavadan daha soğuk olduğundan havadaki su buharı yere yakın yerde yoğuşarak çok küçük olan ve havada asılı kalan su damlacıklarını oluşturur. Yüzey bulutları da denen bu olay sisi meydana getirir.

Hava Olaylarının Sebebi ve Etkileri

Atmosferi oluşturan hava molekülleri hareketleri ve ağırlığı nedeniyle basınç oluşturur. Belirli bir alanın üstündeki havanın normalden daha fazla sıkışmasıyla yüksek hava basıncı oluşur. Havanın normalden daha seyrek  olması halinde alçak hava basıncı meydana gelir. Sıcaklık farkları alçak ve yüksek basınç alanlarını meydana getirir. Isınan hava yükselir. Havanın soğuk olduğu alınlarda hava molekülleri daha fazla birikir. Sıcak olan bölgelerde hava molekülleri daha seyrek, soğuk olan bölgelerde daha sıkışıktır. Böylelikle sıcak bölgelerde alçak basınç alanları, suoğuk bölgelerde yüksek basınç alanları bulunur. Yüksek basıç alanındaki hava molekülleri çevredeki alçak basıç alanlarına hareket ederek rüzgarı meydana getirir. Alçak basıç alanlarında ısınarak yükselen hava molekülleri yükseklerdesoğuyarak bulut oluşrur. Bulut yağmur yağmasına neden olur. Yüksek basıç alanlarında havadaki nem miktarı az olduğundan bulut oluşmaz.

Dünya’nın kendi etrafında dönmesi gece ve gündüzün oluşmasına sebep olur. Bu esnada gündüz olan bölgeler Güneş ışığı alarak ışınacak gece olan yerler soğuyacaktır. Bu dönüş gün içindeki sıcaklık farklarının oluşmasını sağlar.

Dünya’mız Güneş etrafındaki yörüngesinde dönerken dönme ekseni ile yörüngesi birbirine dik değildir. Arada bir eğim açısı vardır.bu eğim yılın bazı aylarında güneş ışınlarının kuzey yarım küreye bazı aylarında güney yarım küreye daha dik gelmesine neden olur. Güneş ışınlarının dik geldiği bölgelerde yaz mevsimi eğik geldiği bölgelerde kış mevsimi yaşanır. Bununla birlikte dünyanın ekvatoru çevresindeki bölgelere güneş ışınları dik gelirken kutuplara oldukça eğik gelir. Bu nedenle ekvatordan kutuplara doğru gidildikçe sıcaklık düşer.

Hava olayları yeryüzü şekillerinin oluşmasında da etkilidir. Rüzgarın etkisiyle zaman içinde çöldeki kum tepeleri yer değiştirir. Yağmur ile kayaların arasına dolan sular soğuk havayla donduğunda kayaların bu bölgeden çatlayarak ayrılmasını sağlar. Rüzgar beraberinde taşıdığı küçük taş parçalarıyla eserken kaya yüzeylerini yalayarak zımpara gibi bu yüzeyleri düzleştirebilir.

Dünyanın farklı bölgelerinde farklı iklim özellikleri görülür. Bir bölgede tüm hava olayları belli aralıklarlada görülsede bu hava olaylarının görülme sıklığı bölgeden bölgeye değişir. Bir bölgede uzun süre içerisinde yinelenen hava olaylarına iklim denir.

İklim en az 30-35 yıllık hava durumuna ait ortalama verilerle belirlenir. Zaman içinde bölgenin iklimi değişebilir. Meteorolojinin yaptığı gözlemleri canlıların yaşamı açısından inceleyip açıklamaya çalışan yeryüzündeki farklı iklim tipleri ve bu iklim özelliklerinin nasıl oluştuğt ile ilgili incelemeler yapan, iklim özelliklerinin insan yaşamı üzerindeki etkilerini inceleyen bilim dalına klimataoloji (iklim bilimi) denir. Bu bilim dalıyla uğraşan bilim insanlarına iklim bilimci denir.

Yorum ekle


Güvenlik kodu
Yenile

Bilim Adamları

Ali Kuşçu

Ali Kuşçu

Ali KUŞÇU Türk-İslam dünyasının büyük astronomi ve kelam alimi olan Ali Kuşçu, XV. yüzyıl başlarınd...

Anders Celsius

Anders Celsius

(1701-1744)Uppsala da Doğan ve çalışmalarını bu kentte gerçekleştiren İsveçli fizikçi ve astronom anders celsius 1730 da...

Archimedes ( Arşimet)

ARCHİMEDES (ARŞİMET) (M.Ö. 287-212) Grek kökenli bir aileden gelen Archimedes, Sicilya'nın Siraküz kentinde doğdu. Ba...

Buluşlar Ve İcadlar

Balonun İcadı

Sonradan çok geliştirilen kontrolü daha doğrusu belirli yönlerde güdümü mümkün olan tipleri yap...

Fotoğraf Makinasının İcadı...

Fotoğraf makinesinin tarihçesi Fotoğrafçılığın başlangıç tarihi kesin olarak bilinmemektedir. ...

Lazerin İcadı

Bir tüpün bir ucuna tam sırlı ve yansıtıcı bir ayna , diğer ucuna da yarı sırlı ve kısmen yansıtıcı bir ayna konur. Bu t...

Bu Nedir?

Gravimetri Nedir

GRAVİMETRİ Kimyasal analizi yapılacak maddeyi doğrudan veya güç çözünen bir bileşiği şeklinde tartma esasına day...

Abiyotik Faktör

Abiyotik faktör:Organizmanın yaşam ortamındaki toprak, su, iklim, inorganik maddeler gibi biyolojik olmayan faktörler...

Absorblama

Absorblama:Bir cismin bir başka cisim içine bütünüyle alınması veya o cismin içinde tamamen dağılması ...

Arama


Editörlerimiz

Deney Yapalım

Mıknatıs Yapalım

Mıknatıs Yapalım

Mıknatıs Yapalım Bu deneyin amacı sürtme yoluyla bir yapay ...

Isınan Hava Yükselir

Isınan Hava Yükselir

Isınan hava yükselir Bu deneyin amacı ısınan havanın özkütl...

Buz Suyu Taşırırmı

Buz Suyu Taşırırmı

Buz Suyu Tasırırmı Bu deneyde bardak içerisinde bir buz erittiğimizde bardaktan su taşıp...

Bükülen Kalem Deneyi

Bükülen Kalem Deneyi

Bükülen Kalem Deneyi Bu Deney Işığın farklı ortamlarda kırılmasın...

Soğan Zarı Hücresinin İncelenm...

Soğan Zarı Hücresinin İncelenmesi

Soğan Zarı Hücresinin İncelenmesi Bu deneyin amacı bitki hü...