Anasayfa / 9. Sınıf Biyoloji Konuları / Hayvanlarda gelişme

Hayvanlarda gelişme


 
EMBRİYONİK GELİŞİM BASAMAKLARI

Canlılarda, döllenmeden sonra oluşan 2n kromozomlu hücreye zigot isimi verilir. Zigot,çeşitli aşamalardan geçerek büyür ve gelişir.Zigot ,milyonlarca mitoz bölünme geçirerek en sonunda ana canlılara benzer bir birey haline gelir.Bu aşamalar gerçekleşirken üç temel olay meydana gelir.                                                        

a)Hücre bölünmesi                      b)Büyüme                   c)Farklılaşma

                          Döllenme                  farklılaşma                  gelişme
Yumurta+sperm ————->zigot ————->embriyo ————->canlı

Zigot oluştuktan sonra önce ikiye sonra dörde sonra sekize bölünür .Bu bölünmelerin sayısı geometrik olarak artar.Oluşan yüzlerce hücrenin aynı zamanda madde miktarları da artar.Buna büyüme denir.

Büyümeyle birlikte bölünen hücreler zamanla özelleşirler.Hücreler guruplar halinde değişik organ ve yapıları oluşturmak üzere DNA tarafından yönlendirilirler.Buna da farklılaşma denir.

Büyüme ve gelişme miktarı ve hızı hayvanlarda türe göre değişiklik gösterebilir.Embriyo hayvanlarda embriyonik örtülerle korunur, beslenir hayatta kalır.

A)EMRİYONİK ÖRTÜLER:    

        

                                                                                                                

Sürüngen ,kuş ve memelilerde embriyo dört tabaka ile sarılmıştır. Bu tabakaların her birinin bir görevi vardır.                                                                                                                                                                           A)Amnion zarı:Embriyo ile amnion zar arasında amnion sıvısı vardır.

Embriyonun rahat hareket etmesini sağlar.Embriyoyu çevreleyen bu zar ilk koruyucu tabakadır.                        

B)Allontoyis;Embriyonun sindirim kanalından gelişen bir kesedir.Embriyonun artık maddeleri burada toplanır.Plasentalı memelilerde bu kese küçüktür ya da yoktur.                                                                           C)Vitellus:Embriyoya besin sağlayan bir kesedir.Allontoyisin yanında bulunur.Plasentalı memelilerde bu kesede küçüktür ve rahime tutunmadan sonra kaybolur.Embriyo besin ihtiyacını plasenta ile anne kanından karşılar.

                        D)Koriyon:Embriyoyu koruyan en dış tabakadır.Kabuğa yapışıktır ve gaz alışverişini sağlar.

B.EMBRİYONİK GELİŞMENİN ANA İLKELERİ:

   Hayvanlarda gelişme; suda ,yumurtada veya anne vücudunda gerçekleşebilir.Fakat embriyonik gelişmenin ilk zamanlarında bu fark belirgin değildir.

Canlılarda embriyonik gelişmenin ilk basamakları birbirine benzer.

Tek bir hücre olan zigottan bölünme,hücre hareketi ve hücre farklılaşmaları meydana gelir.Bu olaylar sonucunda yeni birey şekillenmeye başlar.

1-Bölünme:

*Zigottan sonra hızla gerçekleşen çok sayıda mitoz bölünme aşamalarına segmantasyon denir.

 

 

 

 

 

 

Segmentasyon sonucu oluşan her hücreye blastomer denir.Bölünme sırasında blastomerlerin büyüklüğü vitellus miktarına bağlıdır.Zigot bölündükçe hücre sayıları                   2-4-8-16……gibi geometrik bir artış gösterir.                                                                                               *Morula: Büyüklükleri aynı olan bir çok blastomerin bulunduğu safhaya da morula safhası denir.                                                               *Blastula:Morula döneminden sonra blastula safhası meydana gelmeye başlar .Blastulada hücre gurubu içinde bir boşluk oluşur.Hücreler tek sıra halinde en dışa dizilmiştir İçindeki sıvı dolu boşluğa blastosöl adı verilir.

*Gastrula: .Blastomerlerin alt uçtaki bölümü hücre hareketi ile blastosöl içinde ilerlemeye başlar ve iç kısma doğru bir çökme oluşur. Oluşan iki tabakalı embriyonun iç taraftaki hücre tabakasına endoderm, dıştakine ise ektoderm denir.

İlerideki gelişmelerde bu tabakaların her birinden farklı organ ve sistemler oluşacaktır.Alt taraftan ilerleyip de çöken hücre tabakası bir boşluk oluşturur.Bu ilerde sindirim kanalını oluşturacak olan gastrula boşluğudur.

Sünger ve sölenterlerde gelişme burada son bulur

Diğer canlılarda endoderm ve ektodermden ayrılan bazı hücrelerin bir kısmı, üçüncü bir tabaka oluşturur.Buna mezoderm denir. Kalan parçacıklar ise mezenşim hücreleri ismini alarak, ileride bağ dokusunu oluşturur. Mezodermin içinde oluşan boşluğa sölom denir.

Embriyonik indüksiyon(Emriyonik uyarılma)

Hans SPEEMAN (Hans Speeman) sinir sisteminin farklılaşmasıyla ilgili olan deneyiyle gelişmede anlaşılmayan bölümleri anlamayı sağlamıştır.Speeman seri halinde üç deneyle gelişme konusunda büyük çığır açan bilgiler vermiştir.

DENEY 1:

Speeman, embriyonun üst kısmındaki ektodermi çıkarıp kalan embriyoyu canlılığı koruyabileceği bir ortama yerleştirdi.Bir süre sonra gelişen embriyonun sinir sistemi olamadığını fark etti.Çıkarılan ektodermin canlılığını koruduğunu, fakat gelişmediğini fark etti.                                                                                                                                              Sonuç:’’Ektodermin farklılaşması için embriyoya bağlı kalması gerekir.’’

DENEY 2

 

Speeman ikinci deneyinde; embriyodan ektodermi kesip çıkardıktan sonra katladı.Mezodermi çıkardı ve ektodermi yeniden yerine koydu.Sinir dokusunun gelişmediğini fark etti.   Sonuc: ‘’Mezodem ,ektodermin farklılaşmasını etkiler’’

 

 

 

DENEY3

Speeman üçüncü deneyinde ; iki semender embriyosu kullandı.Birinci embriyodan çıkardığı mezodermi,ikinciden çıkardığı mezoderm yerine koydu ve ikinci embriyoyu izledi.Gelişen embriyonun üst kısmında normal sinir dokusu oluştu ve altta da ikinci bir sinir doku oluştu.                                                                                                                  Sonuc:’’Sinir sisteminin gelişmesi için üst mezodermin ektodermi etkilemesi gerekir’’

***Gastrula safhasında görülen bu tür etkileşimlere embriyonik indüksiyon denir.

Embriyonik indüksiyonla gözün gelişmesi:

Beyin dışa doğru iki çıkıntı oluşturur.                                                                                                                                                                                                   -İki çıkıntı ektoderme doğru büyür.  -Uzantıların her birinin ucunda çöküntüler oluşur.                                                               -Çift kadeh oluşur.                                                                                        -Kadehin iç tabakası retinayı oluşturur                                                                                           -Göz merceği başın dışına iki yanda baş ektoderminden gelişir.                                                -Merceklerin oluşumuna göz kadehinin dış ektoderme değmesiyle oluşur                                        -Gelişmenin ileri devrelerinde gözün diğer dokuları oluşur,gözün önünde kornea gelişir.                                      –Mercekler içeri gömülür

Farklılaşma ve organogenez:

Gastrula safhasında meydana gelen tabakalardan organ ve sistemler meydana gelmesine organogenez denir.Organonezi etkileyen faktörler;gen faaliyetleri,hücre hareketi ve karşılıklı etkileşimdir.

Organogenez sırasında bazı hücre gurupları özelleşerek organları meydana getirirken bir kısmı da ölerek vücudun girintilerini oluşturur.Örn;Parmakların gelişmesi .Hücre hareketi,bölünme ve farklılaşmayla tüm organ ve sistemler gelir.                                 Gastruladaki tabakalardan aşağıdaki organ ve sistemler gelişir:

Embriyonik   tabakalar

Endoderm

Ektoderm

Mezoderm

Gelişen doku

*Sindirim sist iç yüzü,                                                                                               *Sindirim organları (karaciğer ,pankreas)                                                                                             *Akciğerler

*Üst deri,deri oluşumları,                                                           *Sinir sistemi *Duyu organları

Kalan tüm doku,organ ve   sistemler

 

Memeli embriyosunun gelişimi:

Bir memeli embriyosu zigot olumundan sonra hızlı bir gelişmeye maruz kalır.Embriyonun büyüklüğü hızlı bir şekilde artmasa da yapısal değişiklikler hızlı gerçekleşir. Fakat bu değişiklikler DNA tarafından yönlendirilir.           Doğal sınıflandırmaya göre birbirine yakın gruplarda olan hayvanların embriyoları da ilk gelişme aşamalarında birbirine çok benzer.                                                                            

 

 

**İnsanlarda beş haftalıktan itibaren embriyoya cenin (fetus)denir.                                                                            Altıncı haftadan sonra görünüm daha ayrıntılı bir hal alır.                                                               Baş ve üyeler belirginleşir.                                                                                                           Kalp atmaya başlar.                                                                                                                      Sekiz haftada insan embriyosu insan şeklini alır.                                                                                                                 Üç aylıkken cinsiyeti belirginleşir.                                                                                                                            Dört aylıkken ise yüzü bir insan yüzü şeklini alır.                                                                                           Sekizinci ayda deri altına yağ toplanır ve deri gerginleşir.                                                                                                                                          

EMBRİYONUN KORUNMASI VE BESLENMESİ:                  

*Memelilerin plasentalı memeliler bölümünde canlının beslenmesi plasenta sayesinde olur.

*Plasenta,embriyo geliştikçe büyür.Gebeliğin 8-12 haftaları sırasında koriyon zarından rahim içine villus denilen uzantılar oluşur.Villuslarda çok fazla kan damarı vardır.

*Villuslarla birlikte rahim duvarının oluşturduğu yapıya plasenta denir.

*Plasenta ve fetüs arasında bağlantı göbek kordonuyla sağlanır.

*Rahim dokusunda anne kanıyla dolu olan plasental boşluklar bulunur.Bu dokulardan oksijen-karbondioksit ve besin maddeleri-atıklar plasentadaki kılcal damarlara geçer.Göbek kordonundan yavruya gelen kana geçiş yapar.                  

*Plasenta aynı zamanda endokrin bir bezdir.BHCG , Ostrojen ve Progesteron salgılar.Bunlardan progesteron bebeğin rahimde kalmasını sağlar.Eğer progesteron azalırsa bebek düşebilir.                                                                

*Diğer canlılardan kuş ve sürüngenlerde embriyo yumurta içinde korunur ve yumurtadaki vitellus sayesinde beslenir


Sonraki Konu

mayoz genel

Mayoz Bölünme

MAYOZ BÖLÜNME Mayoz, diploit hücrelerde kromozom sayısını yarıya indirerek haploit kromozom sayısına sahip gametler oluşturan …

Bir Cevap Yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak.